Raport ESG to dokument, który coraz częściej pojawia się w strategicznych rozmowach zarządów, na biurkach dyrektorów finansowych i w pytaniach inwestorów. Choć samo pojęcie funkcjonuje w Polsce od kilku lat, od 2024 roku przestało być dobrowolną deklaracją odpowiedzialności biznesowej — dla tysięcy firm stało się obowiązkiem prawnym. Zanim jednak przejdziemy do tego, kogo obowiązują nowe przepisy, warto rozumieć, czym raport ESG właściwie jest i co się za nim kryje.
ESG sprawozdawczość — co obejmuje i jak ją rozumieć
ESG to skrót od trzech angielskich słów: Environmental, Social i Governance. Oznaczają one odpowiednio: środowisko, kwestie społeczne i ład korporacyjny. Raport ESG jest więc ustrukturyzowanym dokumentem, w którym organizacja ujawnia swoje działania, wyniki i ryzyka w każdym z tych trzech obszarów.
Co wchodzi w zakres raportu ESG
W obszarze środowiskowym raportuje się emisje gazów cieplarnianych (zakres 1, 2 i 3), zużycie energii i jej źródła, gospodarkę odpadami, zużycie wody, wpływ na bioróżnorodność oraz dostosowanie strategii do celów Porozumienia Paryskiego. Dane te muszą być wyrażone liczbowo — nie wystarczy deklaracja, że firma „dba o środowisko”.
Część społeczna obejmuje warunki zatrudnienia, dane o wynagrodzeniach (w tym lukę płacową), bezpieczeństwo i higienę pracy, wskaźniki wypadkowości, politykę różnorodności i inkluzywności, relacje z lokalnymi społecznościami oraz wpływ na prawa człowieka w łańcuchu dostaw.
Ład korporacyjny to z kolei struktura organów zarządczych, polityka wynagrodzeń kadry kierowniczej, systemy zarządzania ryzykiem i zgodnością (compliance), procedury antykorupcyjne oraz mechanizmy ochrony sygnalistów.
Sama objętość raportu ESG jest uzależniona od skali działalności firmy. W małych organizacjach może to być kilkadziesiąt stron, w dużych korporacjach potrafi przekraczać trzysta.
Dyrektywa CSRD — nowe przepisy i zakres obowiązku raportowania
Przełomowym aktem prawnym, który zmienił oblicze ESG sprawozdawczości w Europie, jest dyrektywa CSRD (Corporate Sustainability Reporting Directive). Zastąpiła ona wcześniejszą dyrektywę NFRD (Non-Financial Reporting Directive) i radykalnie rozszerzyła krąg podmiotów objętych obowiązkiem raportowania.
Harmonogram wdrożenia CSRD w Polsce
Dyrektywa CSRD wprowadza obowiązek etapowo, według kalendarza uzależnionego od wielkości podmiotu i jego statusu rynkowego:
- Duże spółki interesu publicznego (ponad 500 pracowników, już objęte NFRD) — raportowanie od 2025 roku za rok obrotowy 2024
- Pozostałe duże przedsiębiorstwa (spełniające dwa z trzech kryteriów: ponad 250 pracowników, przychody powyżej 40 mln euro lub suma bilansowa powyżej 20 mln euro) — raportowanie od 2026 roku za rok 2025
- Małe i średnie spółki notowane na giełdzie — raportowanie od 2027 roku za rok 2026, z możliwością uzyskania dwuletniego odroczenia
- Spółki spoza UE z obrotem powyżej 150 mln euro w Unii i co najmniej jedną dużą filią lub jednostką zależną notowaną na giełdzie UE — raportowanie od 2029 roku za rok 2028
Wdrożenie CSRD do polskiego prawa wymagało nowelizacji ustawy o rachunkowości. W praktyce oznacza to, że sprawozdanie z zrównoważonego rozwoju będzie integralną częścią sprawozdania finansowego, a nie osobnym, opcjonalnym dokumentem.
Zakres obowiązku jest szerszy niż wielu przedsiębiorców początkowo zakładało. Szacuje się, że w całej Unii Europejskiej CSRD obejmie docelowo około 50 000 firm — wobec 11 000 objętych przez NFRD.
Standardy ESRS — według jakich wytycznych sporządzić raport ESG
Samo stwierdzenie, że firma musi sporządzić raport ESG, nie wyjaśnia jeszcze, jak ma wyglądać taki dokument. Tu wchodzą w grę standardy ESRS (European Sustainability Reporting Standards), opracowane przez EFRAG (Europejską Grupę Doradczą ds. Sprawozdawczości Finansowej).
ESRS dzielą się na standardy przekrojowe (dwa) i standardy tematyczne (dziesięć). Standardy przekrojowe dotyczą wymagań ogólnych i ujawnień dotyczących strategii, zarządzania i ryzyk. Standardy tematyczne obejmują poszczególne obszary ESG:
- zmiany klimatu (ESRS E1)
- zanieczyszczenie środowiska (ESRS E2)
- zasoby wodne i morskie (ESRS E3)
- bioróżnorodność i ekosystemy (ESRS E4)
- gospodarka o obiegu zamkniętym (ESRS E5)
- własna siła robocza (ESRS S1)
- pracownicy w łańcuchu wartości (ESRS S2)
- społeczności dotknięte działaniami firmy (ESRS S3)
- konsumenci i użytkownicy końcowi (ESRS S4)
- postępowanie biznesowe, w tym antykorupcja (ESRS G1)
Nie wszystkie standardy muszą być stosowane z pełną szczegółowością przez każdą firmę. Kluczowa jest tu zasada podwójnej istotności (ang. double materiality), która wymaga od firmy oceny, które tematy ESG są istotne z dwóch perspektyw: wpływu firmy na świat (impact materiality) oraz wpływu tematów ESG na sytuację finansową firmy (financial materiality). Tylko obszary uznane za istotne wymagają pełnego raportowania.
W praktyce przeprowadzenie analizy podwójnej istotności to jeden z bardziej czasochłonnych etapów przygotowania raportu — wymaga angażowania interesariuszy, przeglądu łańcucha wartości i odpowiedniej dokumentacji.
Jak przygotować się do sporządzenia raportu ESG
Dobrze zaplanowany proces przygotowania raportu ESG zaczyna się nie w roku, za który raportujemy, lecz co najmniej rok wcześniej. Firmy, które przystępują do raportowania bez wcześniejszego systemu zbierania danych, najczęściej odkrywają, że brakuje im podstawowych danych za poprzednie lata — a bez danych bazowych nie można wykazać trendu ani ocenić postępu.
Przygotowania obejmują kilka równoległych ścieżek. Pierwsza to audyt luk — zestawienie aktualnie zbieranych danych z wymaganiami ESRS i identyfikacja braków. Często okazuje się, że dane o emisjach z zakresu 3 (czyli z łańcucha dostaw i użytkowania produktów) praktycznie nie są gromadzone, a te dostępne są rozproszone w różnych działach i formatach.
Druga ścieżka to zbudowanie wewnętrznych procesów i odpowiedzialności. Raport ESG wymaga współpracy działu HR, finansów, operacji, zakupów i zarządu. W większych organizacjach warto wyznaczyć dedykowanego koordynatora ds. ESG lub skorzystać ze wsparcia zewnętrznych doradców.
Na etapie pisania raportu obowiązuje kilka praktycznych reguł:
- Ujawnienia muszą być weryfikowalne — każda liczba powinna mieć udokumentowane źródło
- Dane za bieżący rok należy zestawiać z danymi bazowymi lub danymi za rok poprzedni
- Metodologia obliczeń (szczególnie emisji GHG) musi być opisana jasno i spójnie z uznanymi standardami
- Raport musi zawierać informacje o podmiocie audytora, który przeprowadzi weryfikację zewnętrzną
Zewnętrzna weryfikacja raportu ESG jest w ramach CSRD obowiązkowa — początkowo na poziomie ograniczonego zapewnienia (limited assurance), docelowo na poziomie uzasadnionego zapewnienia (reasonable assurance), analogicznie do badania sprawozdania finansowego.
Raport ESG a zrównoważony rozwój w strategii firmy
Wiele organizacji pyta, czy raport ESG to wyłącznie obowiązek formalny, czy niesie za sobą realną wartość biznesową. Odpowiedź zależy od tego, jak firma podchodzi do samego procesu.
Firmy, które traktują raportowanie ESG jako ćwiczenie z zarządzania danymi, odczuwają głównie koszty i obciążenie administracyjne. Te, które wbudowują tematy zrównoważonego rozwoju w swoją strategię, zyskują zazwyczaj trzy konkretne korzyści.
Pierwsza to dostęp do finansowania. Banki i fundusze inwestycyjne coraz częściej uzależniają warunki kredytu lub udział w inwestycji od oceny ESG pożyczkobiorcy. Spółki bez wiarygodnych danych ESG płacą wyższe marże lub są eliminowane z procesu wyboru dostawcy finansowania.
Druga to pozycja w łańcuchu dostaw. Duże korporacje objęte CSRD muszą raportować emisje i praktyki społeczne swoich dostawców (zakres 3 i ESRS S2). Mały lub średni dostawca, który nie potrafi dostarczyć danych ESG, ryzykuje utratę kontraktu — niezależnie od tego, czy sam jest objęty obowiązkiem raportowania.
Trzecia korzyść ma charakter operacyjny. Rzetelna analiza zużycia energii, odpadów i fluktuacji pracowników często ujawnia obszary nieefektywności, które bez systemu raportowania pozostają niewidoczne. Redukcja zużycia energii o 15% to nie tylko lepsza ocena ESG — to realna obniżka kosztów.
Raport ESG nie jest zatem dokumentem, który firma przygotowuje dla regulatora i odkłada na półkę. Przy odpowiednim podejściu staje się narzędziem zarządzania, które pomaga identyfikować ryzyka wcześniej niż wymuszą to okoliczności rynkowe lub legislacyjne. Rzetelne dane ESG za rok 2024 to też punkt wyjścia do wiarygodnych celów na 2030 rok — bez nich każda deklaracja dotycząca neutralności klimatycznej pozostaje jedynie obietnicą bez pokrycia.
